تفاوت API 5L و API 5CT؛ لوله خط انتقال یا لوله جداری و مغزی چاه
۷ دقیقه مطالعهAPI 5L مشخصات «لوله خط» (Line Pipe) است: لوله‌ای که نفت، گاز یا آب را در خط لوله و تأسیسات جابه‌جا میکند و سرهایش برای جوشکاری پخ زده میشود. API 5CT مشخصات «لوله جداری» (Casing) و «لوله مغزی» (Tubing) است که داخل چاه نفت و گاز میروند و با رزوه و بوشن به هم بسته میشوند. گریدها (B و X42 تا X80 در برابر J55، N80، L80، P110 و …)، سایزها، اتصال و آزمونهایشان فرق دارد و یکی جای دیگری سفارش داده نمی‌شود.
- API 5L (معادل ISO 3183): لولهی فولادی بدون درز و درزدار برای سیستم‌های انتقال در صنعت نفت و گاز؛ ویرایش ۴۷ در ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شد. API — 47th Edition of API Spec 5L
- API 5CT (معادل ISO 11960): لوله جداری، لوله مغزی، قطعه‌لوله‌ی کوتاه (Pup Joint)، بوشن (Coupling) و متعلقات برای چاه‌های نفت و گاز. API — Spec 5CT, 11th Edition
- در هر دو استاندارد عدد گرید حداقل تنش تسلیم بر حسب ksi است: X52 یعنی ۵۲ ksi (۳۶۰ مگاپاسکال)، J55 یعنی ۵۵ ksi (۳۷۹ مگاپاسکال).
فهرست مطالب
تفاوت در یک نگاه
| API 5L — لوله خط | API 5CT — لوله جداری و مغزی | |
|---|---|---|
| کجا نصب میشود | روی زمین یا زیر خاک: خط انتقال، شبکه‌ی گاز، لوله‌کشی تأسیسات | داخل چاه: جداری دیواره‌ی چاه را نگه می‌دارد، مغزی مسیر تولید نفت و گاز است |
| استاندارد ISO هم‌ارز | ISO 3183 | ISO 11960 |
| محدوده‌ی سایز | از ۱۰٫۳ میلی‌متر (⅛ اینچ) تا قطرهای بزرگ خطوط انتقال | جداری: ۴½ تا ۲۰ اینچ — مغزی: ۱٫۰۵۰ تا ۴½ اینچ |
| نام‌گذاری سایز | قطر خارجی × ضخامت (یا رده) | قطر خارجی + وزن واحد طول، مثلاً ۹⅝ اینچ ۴۷ پوند بر فوت |
| گریدهای رایج | B، X42، X46، X52، X56، X60، X65، X70، X80 | J55، K55، N80، L80، C90، T95، P110، Q125 |
| سطح مشخصات | PSL1 و PSL2 | PSL-1، PSL-2 و PSL-3 |
| سر لوله | ساده با پخ جوشکاری (رزوه و بوشن فقط در PSL1) | رزوه و بوشن: STC، LC و BC برای جداری؛ NU و EU برای مغزی؛ یا اتصال‌های پریمیوم |
| آزمون شاخص | هیدرواستاتیک؛ در PSL2 ضربه‌ی شارپی و سقف کربن معادل | هیدرواستاتیک و درِفت (عبور سنبه از تمام طول)؛ سختی در گریدهای سرویس ترش |
| روش ساخت | بدون درز، یا درزدار (ERW، LSAW، SSAW و …) | بدون درز یا جوش الکتریکی؛ بعضی گریدها (مثل C90 و T95) فقط بدون درز |
API 5L: لوله خط انتقال
API 5L لوله‌ای را تعریف میکند که سیال را از یک نقطه به نقطه‌ی دیگر می‌برد: خطوط انتقال نفت و گاز، شبکه‌ی گازرسانی، خطوط آب و لوله‌کشی داخل تأسیسات. چون این لوله‌ها در محل به هم جوش داده میشوند، سر آن‌ها معمولاً ساده و پخ‌دار است (پخ ۳۰ درجه برای ضخامت‌های بیش از ۳٫۲ میلی‌متر) و جوش‌پذیری فولاد یکی از دغدغه‌های اصلی استاندارد است؛ به همین دلیل در PSL2 سقف کربن معادل (CE) و آزمون ضربه‌ی شارپی اجباری میشود.
| گرید | نام ISO | حداقل تنش تسلیم (MPa) | حداقل استحکام کششی (MPa) |
|---|---|---|---|
| B | L245 | ۲۴۵ | ۴۱۵ |
| X42 | L290 | ۲۹۰ | ۴۱۵ |
| X52 | L360 | ۳۶۰ | ۴۶۰ |
| X60 | L415 | ۴۱۵ | ۵۲۰ |
| X65 | L450 | ۴۵۰ | ۵۳۵ |
| X70 | L485 | ۴۸۵ | ۵۷۰ |
در PSL2 علاوه بر حداقل، سقف تنش تسلیم و استحکام کششی هم تعیین میشود و ترکیب شیمیایی محدودتر است. تفاوت دو سطح را در تفاوت PSL1 و PSL2 و انتخاب بین دو گرید پرمصرف را در تفاوت X42 و X52 آورده‌ایم.
لولههای API موجود در آهن تودی همه API 5L هستند، از ½ تا ۵ اینچ با طول شاخه‌ی ۶ متر؛ مثلاً لوله API ۲ اینچ ضخامت ۳٫۹ میلی‌متر یا لوله API ۴ اینچ ضخامت ۴٫۴ میلی‌متر. فهرست کامل و استعلام قیمت در صفحه‌ی لوله API است.
API 5CT: لوله جداری و لوله مغزی چاه
API 5CT مخصوص لوله‌هایی است که در چاه کار می‌کنند و در صنعت با نام OCTG (Oil Country Tubular Goods) شناخته میشوند. لوله جداری (کیسینگ) پس از حفر هر مرحله در چاه رانده و سیمان میشود تا دیواره را نگه دارد و لایه‌ها را از هم جدا کند؛ لوله مغزی (تیوبینگ) داخل جداری قرار می‌گیرد و نفت یا گاز از درون آن به سطح می‌آید. این لوله‌ها باید فشار ترکیدن از داخل، فشار له‌شدگی از بیرون و وزن رشته‌ی آویزان در چاه را تحمل کنند — باری که لولهی خط هرگز نمی‌بیند.
| گرید | تنش تسلیم (MPa) | حداقل استحکام کششی (MPa) | نکته |
|---|---|---|---|
| J55 | ۳۷۹ تا ۵۵۲ | ۵۱۷ | پرمصرف‌ترین گرید چاه‌های کم‌عمق |
| K55 | ۳۷۹ تا ۵۵۲ | ۶۵۵ | تسلیم مثل J55، کشش بیشتر |
| N80 | ۵۵۲ تا ۷۵۸ | ۶۸۹ | |
| L80 | ۵۵۲ تا ۶۵۵ | ۶۵۵ | سختی حداکثر ۲۳ راکول C؛ برای سرویس ترش (H₂S) |
| C90 | ۶۲۱ تا ۷۲۴ | ۶۸۹ | سرویس ترش؛ فقط بدون درز |
| T95 | ۶۵۵ تا ۷۵۸ | ۷۲۴ | سرویس ترش؛ فقط بدون درز |
| P110 | ۷۵۸ تا ۹۶۵ | ۸۶۲ | چاه‌های عمیق؛ برای H₂S مناسب نیست |
| Q125 | ۸۶۲ تا ۱۰۳۴ | ۹۳۱ | بالاترین گرید جدول اصلی |
برخلاف 5L، در 5CT تنش تسلیم یک دامنه است (حداقل و حداکثر) و گریدهای گروه L80، C90 و T95 سقف سختی دارند تا در گاز ترش دچار ترک تنشی سولفیدی نشوند. اتصال هم بخشی از محصول است: رزوه‌ی گرد کوتاه و بلند (STC و LC) و رزوه‌ی باترس (BC) برای جداری، و رزوه‌ی بدون ضخیم‌شدگی (NU) و با ضخیم‌شدگی بیرونی (EU) برای مغزی. هر شاخه پیش از تحویل آزمون درِفت میشود: سنبه‌ای با قطر معین باید از تمام طول لوله عبور کند تا ابزارهای چاه بعداً گیر نکنند.
چرا یکی جای دیگری نمی‌نشیند؟
- اتصال: لولهی خط جوش داده میشود و لولهی چاه پیچ میشود. سر پخ‌دار 5L به رشته‌ی چاه بسته نمی‌شود و رزوه‌ی 5CT در خط لوله کاربردی ندارد.
- جوش‌پذیری: گریدهای پراستحکام 5CT مثل N80 و P110 معمولاً کوئنچ و تمپر شده‌اند و برای جوشکاری میدانی طراحی نشده‌اند؛ 5L با سقف کربن معادل و آزمون ضربه دقیقاً برای جوشکاری در محل نوشته شده است.
- نوع بار: لولهی چاه برای له‌شدگی، ترکیدن و کشش رشته طراحی میشود و لولهی خط برای فشار داخلی، چقرمگی و جوش‌پذیری در طول کیلومترها.
- ابعاد: سایزهای 5CT با وزن واحد طول و قطر درِفت تعریف میشوند و با جدول رده‌های ASME B36.10M که لولهی خط از آن پیروی میکند یکی نیستند.
در بازار ایران لولهی جداری و مغزی دست‌دوم یا مازاد پروژه‌ها گاهی برای مصارف سازه‌ای مثل شمع و ستون فروخته میشود. این کاربرد به معنای مناسب‌بودن آن برای خط انتقال یا لوله‌کشی تحت فشار نیست؛ ریسک‌های این لوله‌ها را در ریسک‌های لوله دست‌دوم بررسی کرده‌ایم.
در استعلام چه بنویسید؟
| فیلد | لوله API 5L | لوله API 5CT |
|---|---|---|
| محصول | لوله خط | لوله جداری، لوله مغزی، قطعه‌لوله‌ی کوتاه یا بوشن |
| ابعاد | قطر خارجی و ضخامت (مثلاً ۶۰٫۳ × ۳٫۹ میلی‌متر) یا سایز و رده | قطر خارجی و وزن (مثلاً ۷ اینچ، ۲۶ پوند بر فوت) |
| گرید و سطح | گرید و PSL (مثلاً X52 PSL2) | گرید و نوع آن، و PSL اگر بالاتر از PSL-1 لازم است |
| سر و اتصال | پخ‌دار، ساده یا رزوه و بوشن | نوع رزوه (STC، LC، BC، NU، EU) یا نام اتصال پریمیوم |
| طول | شاخه‌ی ۶ یا ۱۲ متری یا طول ثابت | رده‌ی طول Range 1، 2 یا 3 |
| ساخت | بدون درز یا درزدار | بدون درز یا جوش الکتریکی (در گریدهایی که مجاز است) |
| مدارک | گواهی EN 10204 نوع 3.1 و پیوست‌های لازم (مثلاً پیوست H برای سرویس ترش) | گواهی 3.1 و نتایج آزمون‌های تکمیلی خواسته‌شده |
فیلدهای کامل سفارش لولهی خط را در چک‌لیست سفارش API 5L و روش خواندن گواهی را در راهنمای MTC لوله ببینید. اگر درخواست پروژه فقط «لوله API» نوشته، اول بپرسید لوله برای خط است یا برای چاه؛ پاسخ این سؤال استاندارد، گرید، اتصال و قیمت را تعیین میکند.
سؤالات متداول
تفاوت اصلی API 5L و API 5CT چیست؟
API 5L برای لولهی خط انتقال است که جوش داده میشود؛ API 5CT برای لوله جداری و مغزی چاه است که با رزوه و بوشن بسته میشود. گریدها، سایزها، اتصالها و آزمونهایشان متفاوت است.
آیا لوله 5CT فقط بدون درز ساخته میشود؟
نه. بیشتر گریدهای 5CT مثل J55، K55، N80 و P110 هم بدون درز و هم با جوش الکتریکی ساخته میشوند؛ گریدهایی مانند C90 و T95 فقط بدون درز مجازند.
J55 با کدام گرید API 5L قابل مقایسه است؟
از نظر حداقل تنش تسلیم (۳۷۹ مگاپاسکال) بین X52 و X56 قرار می‌گیرد، ولی این مقایسه فقط عددی است: J55 الزامات جوش‌پذیری و چقرمگی لولهی خط را ندارد و جایگزین آن نیست.
OCTG یعنی چه؟
Oil Country Tubular Goods؛ نام جمعی لولههای جداری، مغزی و لولههای حفاری که در چاه به کار میروند. لولههای جداری و مغزی در API 5CT و لولهی حفاری در استاندارد جداگانهای (API 5DP) تعریف میشوند.
آیا آهن تودی لوله 5CT هم عرضه میکند؟
محصولات API فعلی آهن تودی لولهی خط API 5L در سایزهای ½ تا ۵ اینچ است. برای نیازهای دیگر مشخصات را بفرستید تا بررسی شود.
