جدول وزن و ابعاد لوله گالوانیزه؛ سبک، متوسط و سنگین

• قطر مشخص‌شده در EN 10255 برای هر سه سری سبک، متوسط و سنگین یکسان است؛ آنچه میان سری‌ها فرق می‌کند بازه مجاز قطر است. برای 1/2 اینچ قطر مشخص‌شده 21.3 میلی‌متر است. نسخه PDF منتشرشده توسط Energy Steel
• ستون وزن جدول‌های EN 10255 با عنوان «جرم واحد طول لوله بدون پوشش» آمده است، یعنی وزن پوشش روی در آن حساب نشده. نسخه PDF منتشرشده توسط Energy Steel
• تلرانس وزن لوله درزدار در سری‌های متوسط و سنگین و نوع L برابر ±۷٫۵ درصد روی بندیل‌های ده تن و بیشتر است، و تلرانس ضخامت دیواره ±۱۰ درصد. نسخه PDF منتشرشده توسط Energy Steel
• لوله گالوانیزه ۲ اینچ سری متوسط، لخت 5.03 کیلوگرم بر متر است و با احتساب حداقل جرم پوشش ASTM A53 به حدود 5.23 کیلوگرم بر متر می‌رسد؛ یعنی هر شاخه ۶ متری حدود ۳۱ کیلوگرم. نسخه PDF منتشرشده توسط Energy Steel

اگر چند جدول وزن لوله گالوانیزه را کنار هم بگذارید، می‌بینید که با هم نمی‌خوانند. برای یک لوله 1/2″ ممکن است قطر خارجی را 21.3 یا 21.4 یا 21.7 ببینید و وزن هر متر را از ۰٫۹۵ تا بیش از ۱٫۲ کیلوگرم. هیچ‌کدام لزوماً غلط نیستند؛ چیزهای متفاوتی را گزارش می‌کنند. این صفحه اول توضیح می‌دهد آن چیزهای متفاوت چیست، بعد جدول را با مبنای روشن می‌دهد.

پاسخ کوتاه

وزن لوله گالوانیزه از فرمول 0.02466 × ضخامت × (قطر خارجی − ضخامت) بر حسب کیلوگرم بر متر به دست می‌آید و ارقام جدول‌های استاندارد را با اختلاف کمتر از یک درصد بازتولید می‌کند. اما چهار چیز باعث می‌شود جدول‌های منتشرشده با هم فرق کنند: قطر مشخص‌شده در برابر کرانه‌های تلرانس (Tolerance)، سر ساده در برابر رزوه (Thread) و کوپلینگ (Coupling)، لوله لخت در برابر لوله پوشش‌دار، و تلرانس مجاز وزن. پیش از مقایسه دو جدول، باید بدانید هرکدام کدام حالت را گزارش می‌کند.

یک: قطر مشخص‌شده در برابر کرانه تلرانس. استاندارد EN 10255 برای هر سایز یک قطر مشخص‌شده می‌دهد، برای “1/2 عدد 21.3 و این عدد برای هر سه سری سبک، متوسط و سنگین یکسان است. آنچه بین سری‌ها فرق می‌کند کرانه بالا و پایین مجاز است. عددهای 21.4 و 21.7 که در وب به‌عنوان «قطر خارجی» می‌بینید، در واقع کرانه بالای دو سری متفاوت‌اند، نه قطر خودشان.

دو: سر ساده در برابر رزوه‌دار و بوشن‌دار. استاندارد برای هر سایز دو ستون وزن می‌دهد. لوله رزوه‌شده همراه کوپلینگ سنگین‌تر است، و این اختلاف با سایز بزرگ می‌شود: در “1/2 حدود هشت‌دهم درصد و در “6 حدود سه درصد.

سه: لوله لخت در برابر لوله گالوانیزه. عنوان ستون وزن در خود استاندارد «جرم واحد طول لوله بدون پوشش» است. یعنی جدول وزن EN 10255 وزن لوله سیاه را می‌دهد و پوشش روی (Zinc) در آن حساب نشده است. اگر جدولی این را نگوید، احتمالاً وزن لخت را به‌عنوان وزن گالوانیزه منتشر کرده است.

چهار: تلرانس وزن. حتی وقتی هر سه مورد بالا روشن باشد، وزن واقعی محموله با جدول یکی نیست. استاندارد خودش برای این یک بازه تعریف کرده که در بخش تلرانس می‌آید.

---

فرمولی که خودتان می‌توانید چک کنید

وزن هیچ لوله‌ای «حفظ‌کردنی» نیست؛ محاسبه‌شدنی است. مقطع لوله یک حلقه است و مساحتش برابر است با عدد پی ضربدر ضخامت ضربدر اختلاف قطر خارجی و ضخامت. اگر این مساحت را در چگالی فولاد (۷۸۵۰ کیلوگرم بر متر مکعب) ضرب کنید و واحدها را از میلی‌متر به متر ببرید، به یک ضریب ثابت می‌رسید:

وزن (kg/m) = 0.02466 × ضخامت (mm) × [ قطر خارجی (mm) − ضخامت (mm) ]

مثال کارشده برای “2 سری متوسط: ضخامت 3.6 و قطر 60.3، پس 0.02466 × 3.6 × (60.3 − 3.6) = 5.033 کیلوگرم بر متر. جدول خود استاندارد برای همین ردیف 5.03 می‌دهد.

این فرمول را روی هر ۳۷ ردیف جدول‌های EN 10255 امتحان کردیم: در ۳۶ ردیف اختلاف زیر یک درصد است و در بزرگ‌ترین انحراف (سری سبک “3/8) به دو درصد می‌رسد. اختلاف‌های کوچک از رُندکردن در خود استاندارد می‌آید، نه از فرمول.

---

جدول مرجع: ابعاد و وزن لوله لخت

ارقام زیر مستقیم از جدول ۲ و پیوست B استاندارد EN 10255 آمده‌اند. «سبک» در بازار ایران با نوع L2 استاندارد می‌خواند، «متوسط» با سری Medium (همان چیزی که به DIN 2440 هم شناخته می‌شود) و «سنگین» با سری Heavy (DIN 2441). ستون دوم قطر اسمی (DN) است، یعنی همان شناسه‌ای که در نقشه و مشخصات فنی به کار می‌رود و عدد آن قطر واقعی نیست. همه اعداد وزن، سر ساده و بدون پوشش هستند.

سری سبک در سایزهای “5 و “6 تعریف نشده است؛ خط تیره یعنی چنین محصولی در این استاندارد وجود ندارد، نه اینکه داده‌اش را نداشته باشیم.

کرانه مجاز قطر

قطر ستون سوم، عددی است که سفارش می‌دهید. آنچه با کولیس اندازه می‌گیرید باید داخل این بازه بیفتد:

---

وزن گالوانیزه در برابر وزن لخت

جدول بالا وزن لوله سیاه است. لوله گالوانیزه سنگین‌تر است، چون لایه روی هم وزن دارد و هم داخل و هم بیرون لوله را می‌پوشاند.

مقدار این افزوده قابل محاسبه است. استاندارد ASTM A53/A53M حداقل میانگین جرم پوشش را 0.55 kg/m² بر مبنای مجموع سطح داخلی و خارجی تعریف می‌کند. سطح کل هر متر لوله برابر است با محیط بیرونی به‌علاوه محیط داخلی، و ضرب این دو، جرم روی هر متر را می‌دهد:

دو نکته را از این جدول بردارید. اول اینکه افزوده پوشش در سایزهای کوچک بیشتر است پنج و نیم درصد در “1/2 در برابر کمتر از سه درصد در “6 چون در لوله نازک، وزن فولاد کمتر است ولی سطحش نسبتاً زیاد. دوم اینکه این ارقام حداقل استانداردند؛ پوشش واقعی معمولاً کمی بالاتر می‌نشیند، پس افزوده واقعی می‌تواند از این بیشتر باشد، نه کمتر.

اگر می‌خواهید بدانید این چند درصد وزن چه سهمی از قیمت می‌گیرد، چه چیزی قیمت لوله گالوانیزه را تعیین می‌کند همین را به هزینه ترجمه می‌کند.

---

افزوده رزوه و کوپلینگ

لوله‌ای که رزوه شده و کوپلینگ دارد، وزن بیشتری دارد. برخلاف پوشش روی، این افزوده در خود استاندارد جدول دارد:

عدد کوچک است ولی جهتش مهم است: هرچه سایز بزرگ‌تر، سهم کوپلینگ بیشتر. در یک سفارش چند تنی از سایزهای بزرگ، این می‌تواند به چند صد کیلوگرم برسد و باید معلوم باشد که قیمت اعلامی برای کدام حالت است.

---

تلرانس: چرا وزن تحویلی با جدول فرق دارد

هیچ محموله‌ای دقیقاً وزن جدول را ندارد و لازم هم نیست داشته باشد. استاندارد EN 10255 سه تلرانس تعریف می‌کند که هر سه روی وزن اثر می‌گذارند:

• تلرانس ضخامت دیواره برای لوله درزدار در سری‌های متوسط و سنگین و نوع L برابر ±۱۰ درصد است. برای لوله بدون درز به ±۱۲٫۵ درصد می‌رسد.
• تلرانس وزن برای بندیل‌های ده تن و بیشتر، در سری‌های متوسط و سنگین و نوع L، برابر ±۷٫۵ درصد است. برای نوع‌های L1 و L2 روی تک‌شاخه، به‌صورت +۱۰ و −۸ درصد بیان می‌شود.
• تلرانس قطر همان بازه‌ای است که در جدول بالا آمد و گِردنبودن مقطع هم داخل همین بازه حساب می‌شود.

معنی عملی‌اش این است: در یک خرید کیلویی، اختلاف چند درصدی میان وزن جدولی و وزن باسکول انحراف نیست، بلکه داخل دامنه مجاز است. آنچه باید پیش از سفارش روشن باشد این است که مبنای فاکتور کدام است وزن جدولی یا وزن توزین‌شده. نوشتن این یک جمله در استعلام، بیشتر اختلاف‌های مالی هنگام تحویل را از بین می‌برد.

---

چگونه سری درست را انتخاب کنیم؟

انتخاب میان سبک، متوسط و سنگین یک تصمیم قیمتی نیست، یک تصمیم فنی است که پیامد قیمتی دارد.

سری را از الزام پروژه بگیرید، نه از عادت بازار. اگر مشخصات فنی پروژه ضخامت یا استاندارد مشخصی خواسته، همان حاکم است. اگر نخواسته، سه چیز تعیین‌کننده‌اند: فشار و سیال، روش اتصال، و محیط.

اگر اتصال رزوه‌ای است، ضخامت مصرفی می‌شود. رزوه بخشی از دیواره را برمی‌دارد. روی لوله نازک، ضخامت باقی‌مانده زیر رزوه کم می‌شود و همین معمولاً دلیل اصلی رفتن به سری متوسط یا سنگین است، نه فشار کاری.

سری سبک جای خودش را دارد. برای سازه‌های سبک، حفاظ، و کاربردهایی که فشار داخلی مطرح نیست، سری سبک انتخاب اقتصادی درستی است. آنچه غلط است، جایگزین‌کردنش با سری متوسط در جایی که سری متوسط خواسته شده و چون هر دو «لوله گالوانیزه ۲ اینچ» نامیده می‌شوند، این جایگزینی بدون درج ضخامت در سفارش، دیده نمی‌شود.

برای دیدن سایزهای موجود و شرایط روز، قیمت و خرید لوله گالوانیزه مرجع است، و اگر هنوز در مرحله شناخت محصول هستید راهنمای لوله گالوانیزه پیش از این جدول خوانده شود.

---

اشتباه‌های رایج

• سفارش با سایز اینچی بدون ضخامت. «۲ اینچ گالوانیزه» سه محصول با اختلاف وزن تا پنجاه درصد است. ضخامت را با عدد بنویسید، نه با نام سری.
• قیاس قطر اندازه‌گیری‌شده با قطر جدول. قطر جدول، قطر مشخص‌شده است؛ آنچه اندازه می‌گیرید باید داخل بازه مجاز باشد، نه برابر عدد جدول.
• استفاده از وزن لخت به‌جای وزن گالوانیزه در برآورد بار. در یک محموله چند تنی، سه تا پنج درصد اختلاف یعنی تفاوت واقعی در ظرفیت کامیون و کرایه.
• نادیده‌گرفتن اینکه قیمت برای سر ساده است یا رزوه‌دار. دو پیشنهاد با اختلاف سه درصد ممکن است اصلاً یک محصول نباشند.
• انتظار تطابق دقیق باسکول با جدول. تلرانس ±۷٫۵ درصد وزن، بخشی از استاندارد است. اگر مبنای فاکتور از پیش توافق نشده باشد، این تلرانس به اختلاف تبدیل می‌شود.

---

محدودیت‌های این جدول

این جدول به EN 10255 و خانواده DIN 2440 و DIN 2441 مربوط است، یعنی همان محصولی که در بازار ایران «لوله گالوانیزه» شناخته می‌شود و برای آب، گاز و تأسیسات به کار می‌رود. سه چیز بیرون دامنه آن است:

• لوله گالوانیزه ورقی (Pre-galvanized). ورق پیش از لوله‌شدن پوشش می‌گیرد و ضخامت‌های بسیار نازک‌تری دارد که در این استاندارد نیست. وزن آن را باید از همان فرمول با ضخامت واقعی محاسبه کرد و افزوده پوشش هم به‌مراتب کمتر است.
• لوله‌های رده‌بندی‌شده با Sch. خانواده ASTM A53 با رده (Schedule) کار می‌کند و ابعادش با سری‌های سبک و متوسط و سنگین یکی نیست، هرچند قطرهای خارجی مشترک‌اند.
• فشار مجاز. این جدول ابعاد و وزن است. رده وزنی به‌تنهایی فشار مجاز را تعیین نمی‌کند؛ جنس، دما، خوردگی مجاز، روش اتصال و کد طراحی هم وارد محاسبه می‌شوند.

ستون وزن گالوانیزه هم بر مبنای حداقل جرم پوشش استاندارد محاسبه شده است. اگر مشخصات پروژه کلاس پوشش بالاتری بخواهد، افزوده وزن بیشتر می‌شود. خودِ EN 10255 در بند مربوط به گالوانیزه‌کردن، برای کیفیت پوشش به استاندارد جداگانه EN 10240 ارجاع می‌دهد؛ یعنی ابعاد و پوشش دو سند جدا دارند و در سفارش هم باید جدا مشخص شوند.

---

---

منابع

1. BS EN 10255:2004 Non-alloy steel tubes suitable for welding and threading — Technical delivery conditions، British Standards Institution
2. BS EN 10255:2004 — متن استاندارد (جدول ۲، جدول‌های B.1 و B.3، بندهای ۸٫۴٫۴ تا ۸٫۴٫۶)، نسخه PDF منتشرشده توسط Energy Steel
3. ASTM A53/A53M-24 Standard Specification for Pipe, Steel, Black and Hot-Dipped, Zinc-Coated, Welded and Seamless، ASTM International
4. ASTM A53/A53M-10 — نسخه عمومی قابل مطالعه (بند ۱۷٫۲، جرم پوشش روی)، Internet Archive
5. BS EN 10240:1998 Internal and/or external protective coatings for steel tubes — Specification for hot dip galvanized coatings applied in automatic plants، British Standards Institution
6. Zinc — Element information, properties and uses، Royal Society of Chemistry