رنگ لوله‌ها چه می‌گوید؟ استاندارد رنگ لوله گاز، آتش‌نشانی، آب و تأسیسات

• در ASME A13.1 (ویرایش ۲۰۱۵) رنگ همیشه همراه نوشته است: سفید روی قرمز برای اطفای حریق، سیاه روی زرد برای سیال قابل اشتعال و اکسیدکننده، سفید روی سبز برای آب و سفید روی آبی برای هوای فشرده. خلاصه‌ی ANSI/ASME A13.1
• در BS 1710 رنگ پایه‌ی همه‌ی سرویس‌های آب سبز (کد BS 4800: 12 D 45) است و منبع آب با نوار وسط مشخص می‌شود: آبی کمکی برای آب شبکه‌ی شهری، خاکستری برای چاه و منابع دیگر. WRAS، راهنمای BS 1710
• برای لوله‌ی باریک‌تر از ۱۹ میلی‌متر (قطر خارجی با عایق) و برای شیرها، ASME به‌جای برچسب، پلاک دائمی خوانا توصیه می‌کند. خلاصه‌ی ANSI/ASME A13.1
• رنگ کارخانه‌ای لوله کد سیال نیست؛ نوار رنگی روی لوله‌ی چاه نفت گرید را می‌گوید: یک نوار سبز روشن J55، یک نوار قرمز N80 و یک نوار سفید P110. API 5CT

رنگ شناسایی یعنی چه

در موتورخانه، کارخانه یا کشتی ده‌ها لوله کنار هم می‌گذرند و در تعمیر یا آتش‌سوزی، کسی وقت ندارد مسیر هر لوله را دنبال کند. رنگ شناسایی به تعمیرکار و آتش‌نشان می‌گوید داخل لوله چیست: آب، بخار، گاز، اسید یا آب آتش‌نشانی. سه جزء دارد: رنگ (کل طول لوله یا نوار)، نوشته‌ی نام سیال، و فلش جهت جریان.

خود لوله را کارخانه با رنگ شناسایی تحویل نمی‌دهد. لوله‌ی نو سیاه، گالوانیزه یا آستری است و رنگ شناسایی را پیمانکار تأسیسات پس از نصب می‌زند یا برچسبش را می‌چسباند (بخش آخر: رنگ‌هایی که کد نیستند).

ASME A13.1؛ سامانه‌ی آمریکایی

ASME A13.1 رایج‌ترین سامانه در آمریکا و پروژه‌های صنعتی بین‌المللی است. شش گروه سیال رنگ ثابت دارند و چهار ترکیب برای گروه‌هایی است که خود کارفرما تعریف می‌کند. ویرایش ۲۰۱۵ نمادهای خطر GHS را هم به برچسب اضافه کرد و ویرایش ۲۰۲۰ تعریف گروه‌ها را بازنویسی کرد:

دو قاعده‌ی مهم این سامانه: رنگ بدون نوشته کافی نیست و برچسب باید نام سیال و فلش جهت جریان را داشته باشد؛ و اندازه‌ی حروف و طول برچسب با قطر خارجی لوله (با عایق) بزرگ می‌شود. برچسب کنار هر شیر، هر انشعاب، دو طرف عبور از دیوار و کف، و در فاصله‌های منظم در مسیر مستقیم نصب می‌شود.

BS 1710؛ سامانه‌ی بریتانیایی

BS 1710 به‌جای برچسب، رنگ پایه‌ی سیال را روی کل طول لوله یا به‌صورت نوار می‌خواهد و جزئیات را با یک نوار رنگی وسط دو نوار پایه نشان می‌دهد:

رنگ ایمنی آتش‌نشانی قرمز است (کد 04 E 53) و هشدار، زرد. مثال آب: لوله‌ی آب شرب شبکه‌ی شهری سبز، آبی کمکی، سبز است؛ آب شرب چاه سبز، خاکستری، سبز؛ و لوله‌ی آتش‌نشانی که از آب شبکه تغذیه می‌شود سبز، آبی، قرمز، آبی، سبز. پهنای نوارها هم با قطر لوله بیشتر می‌شود.

ISO 14726؛ کشتی و سکوی دریایی

در کشتی‌ها ISO 14726 همان منطق BS 1710 را با رنگ‌های اصلی کمی متفاوت دارد: سبز آب، خاکستری نقره‌ای بخار، آبی روشن هوا و گازهای غیرقابل اشتعال، زرد گازهای قابل اشتعال، قهوه‌ای سوخت و روغن، بنفش اسید و قلیا، قرمز آتش‌نشانی و نارنجی برای مواد سمی و زیان‌آور. اگر لوله‌ی سکوی دریایی یا کشتی می‌خرید، مشخصات فنی معمولاً همین استاندارد را می‌خواهد.

در ایران: گاز زرد، آتش‌نشانی قرمز

در ساختمان‌های ایران دو رنگ جاافتاده است: لوله‌ی گاز روکار زرد و لوله‌ی آتش‌نشانی قرمز. هر دو با سامانه‌های جهانی هم‌خوان‌اند: زرد گاز قابل اشتعال در BS 1710 و ISO 14726 و ASME، و قرمز آتش‌نشانی در هر سه. مبحث ۱۷ مقررات ملی ساختمان (۱۴۰۳) برای لوله‌ی گاز روکار رنگ آستری ضدزنگ و رویه‌ی روغنی می‌خواهد؛ رنگ رویه است که زرد زده می‌شود.

در موتورخانه‌ها و کارخانه‌ها رنگ‌بندی یکدست نیست و هر پروژه سامانه‌ی خودش را دارد. پیشنهاد ساده: یکی از سه سامانه‌ی بالا را در مشخصات فنی پروژه بنویسید، جدول رنگ را کنار در موتورخانه نصب کنید و روی هر لوله، علاوه بر رنگ، نام سیال و فلش جهت جریان را بزنید؛ رنگ تنها، با گذشت سال‌ها و رنگ‌آمیزی‌های بعدی، گمراه‌کننده می‌شود.

رنگ‌هایی که کد نیستند

• سیاه: پوسته‌ی نورد گرم یا وارنیش موقت کارخانه؛ لوله سیاه یعنی بدون پوشش روی، نه لوله‌ی فاضلاب.
• نقره‌ای یا خاکستری مات: پوشش روی؛ لوله گالوانیزه.
• قرمز آجری یا قهوه‌ای یکدست: رنگ آستری ضدزنگ پیش از رنگ نهایی؛ با قرمز آتش‌نشانی اشتباه نشود.
• پوشش پلاستیکی ضخیم سیاه: پوشش پلی‌اتیلن سه‌لایه‌ی لوله‌ی خط انتقال مدفون.
• نوارهای رنگی نزدیک سر لوله‌ی چاه: گرید API 5CT؛ یک نوار سبز روشن J55، یک نوار قرمز N80، یک قرمز و یک قهوه‌ای L80، یک سفید P110 (لوله نفتی).
• نوار ۵ سانتی‌متری نزدیک سر لوله‌ی گالوانیزه یا سیاه اروپایی: سری EN 10255؛ قرمز برای سنگین، آبی برای متوسط، سفید برای L1 و قهوه‌ای برای L2 (سبک)، جایی که کارخانه نوار رنگی را به‌جای مارکینگ می‌زند (سبک، متوسط و سنگین).
• درپوش پلاستیکی سر لوله: محافظ رزوه و پخ در حمل؛ رنگش معمولاً انتخاب کارخانه است و کد سیال نیست.

یعنی رنگ لوله‌ی نو در انبار چیزی درباره‌ی کیفیت یا گرید آن نمی‌گوید؛ آن را مارکینگ و گواهی کارخانه می‌گوید (خواندن مارکینگ). لوله‌های بدون درز ما همه سیاه تحویل می‌شوند؛ قیمت روز در قیمت لوله مانیسمان است.

سؤالات متداول

منابع

1. ANSI/ASME A13.1 Summary — Scheme for the Identification of Piping Systems، Brimar / pipemarker.com
2. Pipe identification — BS 1710، WRAS (Water Regulations Advisory Scheme)
3. Pipe Color Codes: ASME A13.1, ISO 14726 & BS 1710، Project Materials
4. API Specification 5CT — Casing and Tubing، American Petroleum Institute
5. EN 10255:2004 — Non-alloy steel tubes suitable for welding and threading، CEN (متن منتشرشده)
6. مبحث هفدهم مقررات ملی ساختمان، ویرایش پنجم (۱۴۰۳)، دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان