تفاوت لوله و تیوب؛ نامگذاری، سایز، کاربرد و استاندارد
۵ دقیقه مطالعهلوله (Pipe) با سایز اسمی و رده نامگذاری میشود و برای انتقال سیال است؛ تیوب (Tube) با قطر خارجی واقعی و ضخامت. برای همین «۱ اینچ» در لوله یعنی قطر خارجی ۳۳٫۴ میلیمتر، ولی در تیوب یعنی ۲۵٫۴ میلیمتر. تیوب در مبدل حرارتی، دیگ بخار، ابزار دقیق و قطعات مکانیکی به کار میرود و استانداردهای جداگانه دارد، مثل ASTM A179 و A192. در استانداردهای اروپایی هر دو را «tube» می‌نامند و این تفکیک بیشتر آمریکایی است.
- سایز لوله اسمی است: قطر خارجی لولهی ۱ اینچ در ASME B36.10M ۳۳٫۴ میلیمتر است و با رده عوض نمی‌شود؛ رده فقط ضخامت را تعیین می‌کند. ASME B36.10M
- ASTM A179 تیوب بدون درز سردکشیده‌ی کم‌کربن برای مبدل حرارتی و کندانسور است، در قطر خارجی ۱/۸ تا ۳ اینچ؛ سایز آن قطر خارجی واقعی است. ASTM A179/A179M
- ASTM A192 تیوب بدون درز فولاد کربنی برای دیگ بخار فشار بالا است؛ همان چیزی که بازار ایران «لوله آتشخوار» یا «تیوب بویلر» می‌نامد. ASTM A192/A192M
فهرست مطالب
لوله و تیوب در یک نگاه
| لوله (Pipe) | تیوب (Tube) | |
|---|---|---|
| نامگذاری | سایز اسمی (اینچ یا DN) + رده (Schedule) | قطر خارجی واقعی × ضخامت (میلیمتر، اینچ یا BWG) |
| نمونه | ۱ اینچ رده ۴۰: قطر خارجی ۳۳٫۴، ضخامت ۳٫۳۸ میلیمتر | ۱ اینچ ۱۴ BWG: قطر خارجی ۲۵٫۴، ضخامت ۲٫۱۱ میلیمتر |
| کار اصلی | انتقال سیال؛ ظرفیت جریان و فشار | انتقال حرارت، ابزار دقیق، قطعه‌ی مکانیکی و سازه‌ای |
| استانداردهای رایج | ASME B36.10M (ابعاد)، ASTM A106، ASTM A53، API 5L | ASTM A179، A192، A210، A213، EN 10216-2، EN 10305-1 |
| اتصال | جوش لب‌به‌لب، رزوه، فلنج | جوش یا اکسپند در صفحهی تیوب، اتصال فشاری |
| سفارش ضخامت | رده؛ دیواره تا ۱۲٫۵٪ کمتر از اسمی مجاز (ASTM A530) | اغلب «حداقل ضخامت» یا «ضخامت متوسط» با عدد |
اختلاف از نامگذاری شروع میشود
لوله از سیستم سایز اسمی آمده است: عدد اینچی یک نام است و قطر خارجی هر سایز در جدول استاندارد ثابت است (جدول کامل در سایز لوله به میلیمتر). ضخامت با رده بیان میشود؛ لولهی ۲ اینچ رده ۴۰ دیوارهی ۳٫۹۱ و رده ۸۰ دیوارهی ۵٫۵۴ میلیمتر دارد، ولی قطر خارجی هر دو ۶۰٫۳ است.
تیوب این واسطه را ندارد. «تیوب ۲۵ × ۲٫۵» یعنی قطر خارجی ۲۵ و ضخامت ۲٫۵ میلیمتر، همین. در تیوب‌های مبدل حرارتی ضخامت را اغلب با عدد BWG می‌گویند؛ عدد بزرگتر یعنی دیوارهی نازکتر:
| BWG | ۱۰ | ۱۲ | ۱۴ | ۱۶ | ۱۸ |
|---|---|---|---|---|---|
| ضخامت (میلیمتر) | ۳٫۴۰ | ۲٫۷۷ | ۲٫۱۱ | ۱٫۶۵ | ۱٫۲۴ |
کجا لوله و کجا تیوب؟
- لوله: خطوط آب، بخار، گاز و نفت، لوله‌کشی پالایشگاه و تأسیسات، آتش‌نشانی. معیار انتخاب فشار، دما و سیال است (کاربردهای لوله مانیسمان).
- تیوب حرارتی: مبدل حرارتی، کندانسور، دیگ بخار و سوپرهیتر؛ جایی که دیوارهی نازک و دقیق گرما را بهتر منتقل می‌کند. لولهی دیگ‌های آتشخوار در بازار ایران با گریدهای ST35.8 و ST45.8 شناخته میشود (لوله آتشخوار).
- تیوب دقیق و مکانیکی: سیلندر هیدرولیک، شفت توخالی، قطعات ماشین‌سازی و ابزار دقیق؛ مثل تیوب‌های سردکشیده‌ی EN 10305-1 با تلرانس قطر و سطح دقیق.
- پروفیل توخالی سازه‌ای: قوطی و لولهی سازه‌ای هم در استانداردها «tube» حساب می‌شوند، با معیار باربری به‌جای فشار.
تیوب مانیسمان یعنی چه؟
بدون درز یا درزدار بودن به روش ساخت مربوط است، نه به لوله یا تیوب بودن. تیوب‌های مبدل و بویلر بیشتر بدون درزند؛ A179 و A192 هر دو تیوب بدون درزند و بعد از سوراخ‌کاری اغلب سردکشی می‌شوند تا به قطر و ضخامت دقیق برسند (گرم‌نورد و سردکش). پس «تیوب مانیسمان» یعنی تیوب بدون درز، و هنگام خرید باید استاندارد تیوب را خواست، نه جدول رده‌ی لوله. روش ساخت لولهی بدون درز را در لوله مانیسمان چگونه تولید میشود ببینید.
در استانداردهای اروپایی این مرز وجود ندارد: EN 10216 «لولهی بدون درز برای کاربرد تحت فشار» را هم tube می‌نامد. وقتی مدرک یا استعلامی با استاندارد EN می‌آید، از کلمه‌ی tube نتیجه نگیرید که منظور تیوب مبدل است؛ ابعاد را بخوانید.
در استعلام چه بنویسیم؟
| اگر لازم دارید | بنویسید |
|---|---|
| لوله برای انتقال سیال | سایز اسمی + رده + استاندارد و گرید؛ مثلاً «۲ اینچ رده ۴۰، ASTM A106 گرید B» |
| تیوب مبدل حرارتی | قطر خارجی × ضخامت (یا BWG) + طول + استاندارد؛ مثلاً «۱۹٫۰۵ × ۱٫۶۵ میلیمتر (۳/۴ اینچ ۱۶ BWG)، ASTM A179» |
| تیوب دیگ بخار | قطر خارجی × ضخامت + استاندارد و گرید؛ مثلاً «۵۱ × ۳٫۲ میلیمتر، ASTM A192» یا گرید P235GH طبق EN 10216-2 |
آهن تودی لولهی مانیسمان، لولهی API و لولهی گالوانیزه عرضه می‌کند؛ سایزها و قیمت روز در قیمت لوله مانیسمان و برای نمونه لوله مانیسمان ۱ اینچ رده ۴۰ آمده است.
سؤالات متداول
فرق لوله و تیوب چیست؟
لوله با سایز اسمی و رده نامگذاری میشود و برای انتقال سیال است؛ تیوب با قطر خارجی واقعی و ضخامت، و بیشتر در مبدل حرارتی، دیگ بخار، ابزار دقیق و قطعات مکانیکی به کار میرود.
تیوب ۱ اینچ چند میلیمتر است؟
قطر خارجی تیوب ۱ اینچ ۲۵٫۴ میلیمتر است، چون سایز تیوب قطر واقعی آن است. لولهی ۱ اینچ قطر خارجی ۳۳٫۴ میلیمتر دارد.
BWG در تیوب یعنی چه؟
Birmingham Wire Gauge؛ عددی برای ضخامت دیوارهی تیوب. هرچه عدد بزرگتر، دیواره نازکتر: ۱۴ BWG برابر ۲٫۱۱ و ۱۶ BWG برابر ۱٫۶۵ میلیمتر.
آیا تیوب بدون درز همان لوله مانیسمان است؟
هر دو بدون درزند، ولی تیوب با استاندارد و ابعاد خودش ساخته میشود (مثل ASTM A179 یا A192) و جدول رده‌ی لوله برای آن معنی ندارد.
برای مبدل حرارتی لوله بخرم یا تیوب؟
تیوب. صفحهی تیوب مبدل برای قطر خارجی و ضخامت مشخصی سوراخ و اکسپند میشود و لولهی همنام آن قطر دیگری دارد.
