لوله مانیسمان رده ۲۰ (Sch 20)؛ ضخامت واقعی، وزن و نکته‌ای که در سفارش گم می‌شود

• در ASME B36.10M رده ۲۰ از NPS 8 شروع می‌شود؛ برای ۸، ۱۰ و ۱۲ اینچ دیواره‌ی رده ۲۰ ۶٫۳۵ میلی‌متر است. ASME B36.10M — ASME
• «رده ۲۰» زیر ۸ اینچ نامی بازاری است: قطر خارجی همان جدول ASME است، ولی ضخامت (مثلاً ۲٫۵ میلی‌متر در ۱/۲ اینچ یا ۳ میلی‌متر در ۲ اینچ) در جدول رده‌ها نام ندارد.
• طبق ASTM A530، دیواره در هیچ نقطه‌ای نباید بیش از ۱۲٫۵٪ از ضخامت اسمی کمتر باشد؛ در لوله‌ی نازک همین ۱۲٫۵٪ سهم بزرگ‌تری از دیواره است. ASTM A530/A530M — ASTM International
• برای لوله‌ی رزوه‌ای اسپرینکلر زیر ۸ اینچ، NFPA 13 کمینه را رده ۴۰ می‌داند؛ «رده ۲۰» بازار برای خط رزوه‌ای آتش‌نشانی کافی نیست. NFPA 13 — NFPA

رده ۲۰ در استاندارد و در بازار

«رده» یا Schedule نام یک ضخامت دیواره در جدول ASME B36.10M است. در این جدول، رده ۲۰ از سایز ۸ اینچ شروع می‌شود؛ برای ۸، ۱۰ و ۱۲ اینچ دیواره‌اش ۶٫۳۵ میلی‌متر است. برای سایزهای کوچک‌تر، رده‌ای به نام ۲۰ در جدول وجود ندارد.

با این حال در بازار ایران «لوله مانیسمان رده ۲۰» در سایزهای ۱/۲ تا ۶ اینچ هم خرید و فروش می‌شود. منظور، لوله‌ی بدون درزی است با همان قطرهای خارجی ASME ولی دیواره‌ای نازک‌تر از رده ۴۰ — ضخامت‌هایی مثل ۲٫۵، ۲٫۸، ۳ یا ۴٫۵ میلی‌متر که در جدول رده‌ها اسمی ندارند. این لوله سبک‌تر و ارزان‌تر است، ولی چون «رده ۲۰» زیر ۸ اینچ تعریف استاندارد ندارد، دو فروشنده ممکن است با یک نام، دو ضخامت متفاوت پیشنهاد کنند.

جدول ضخامت و وزن لوله مانیسمان رده ۲۰

جدول زیر قطر خارجی، ضخامتی که آهن تودی با نام رده ۲۰ عرضه می‌کند و وزن نظری هر متر و هر شاخه‌ی ۶ متری را نشان می‌دهد. ستون آخر به صفحه‌ی محصول همان سایز می‌رود که قیمت روز و وزن فروش در آن است.

* ضخامت‌های ستاره‌دار (زیر ۸ اینچ) ضخامت رایج بازار با نام رده ۲۰ است، نه یک رده‌ی ASME. از ۸ اینچ به بالا، ۶٫۳۵ میلی‌متر همان رده ۲۰ استاندارد است.

وزن نظری از رابطه‌ی ۰٫۰۲۴۶۶ × ضخامت × (قطر خارجی − ضخامت) به دست می‌آید (ابعاد به میلی‌متر، نتیجه به کیلوگرم بر متر). ابعاد رده‌های استاندارد را کنار هم در جدول وزن لوله مانیسمان ببینید.

رده ۲۰ یا رده ۴۰؟

تفاوت فقط ضخامت دیواره است: قطر خارجی یکی است و اتصالات یکسان می‌خورند. رده ۲۰ بازار در ۲ اینچ حدود ۲۲٪ و در ۴ اینچ حدود ۲۴٪ سبک‌تر از رده ۴۰ است و همین‌قدر ارزان‌تر. سؤال این است که دیواره‌ی نازک‌تر برای کار شما کافی است یا نه:

• فشار و دما: ضخامت لازم را طراح از فشار، دما، جنس و حاشیه‌ی خوردگی حساب می‌کند (مبانی فشار مجاز لوله). اگر نقشه رده ۴۰ خواسته، رده ۲۰ جایگزین آن نیست.
• رزوه: رزوه بخشی از دیواره را برمی‌دارد. در دیواره‌ی ۲ تا ۳ میلی‌متری، آنچه بعد از رزوه می‌ماند کم است؛ به همین دلیل برای خط رزوه‌ای معمولاً رده ۴۰ یا بالاتر انتخاب می‌شود. در اسپرینکلر، NFPA 13 برای لوله‌ی رزوه‌ای زیر ۸ اینچ کمینه را رده ۴۰ می‌داند.
• خوردگی: هر میلی‌متر خوردگی در لوله‌ی نازک سهم بزرگ‌تری از دیواره را می‌برد؛ در سیال یا محیط خورنده، دیواره‌ی نازک زودتر به حد مجاز می‌رسد.
• کاربردهای کم‌فشار و مکانیکی: جایی که فشار پایین است یا لوله بیشتر نقش سازه‌ای و مکانیکی دارد، رده ۲۰ صرفه‌ی وزن و قیمت دارد.

برای مقایسه‌ی کامل رده‌های بالاتر، لوله مانیسمان رده ۴۰ و مقایسه‌ی رده ۴۰ و ۸۰ را ببینید.

رده ۲۰ ایرانی یا وارداتی؟

در آهن تودی رده ۲۰ وارداتی (چین) از ۱/۲ تا ۱۲ اینچ با قیمت روز عرضه می‌شود و رده ۲۰ ایرانی از ۱ تا ۸ اینچ با استعلام قیمت. ضخامت‌های جدول بالا برای هر دو یکی است، ولی چون زیر ۸ اینچ نام استاندارد پشت این ضخامت‌ها نیست، در پیشنهاد هر دو منبع ضخامت را به میلی‌متر کنترل کنید. تفاوت‌های عملی را در مقایسه‌ی لوله مانیسمان ایرانی و چینی و نام کارخانه‌ها را در برندهای لوله مانیسمان ببینید.

قیمت لوله مانیسمان رده ۲۰ از چه ساخته می‌شود؟

قیمت هر شاخه تقریباً وزن شاخه ضرب در نرخ هر کیلوگرم است. در رده ۲۰ این نکته مهم‌تر است: دو پیشنهاد «۲ اینچ رده ۲۰» با ۲٫۷۷ و ۳ میلی‌متر، حدود ۷٪ اختلاف وزن دارند و پیشنهاد ارزان‌تر ممکن است فقط دیواره‌ی نازک‌تری داشته باشد. قیمت را به ازای هر کیلوگرم و با ضخامت یکسان مقایسه کنید.

قیمت روز هر سایز را در جدول قیمت رده ۲۰ و صفحه‌ی همان محصول (لینک‌های جدول بالا) ببینید. قیمت ثابت در متن مقاله زود کهنه می‌شود؛ به همین دلیل اینجا عدد نمی‌نویسیم.

سفارش و تحویل رده ۲۰

• در سفارش: استاندارد و گرید، سایز، ضخامت به میلی‌متر، طول (شاخه‌ی ۶ متری یا طول تصادفی)، نوع سر (انواع سر لوله)، نوع گواهی (راهنمای MTC) و مقدار.
• ضخامت: در هر دو سر بسنجید. کمینه‌ی مجاز ۸۷٫۵٪ ضخامت اسمی است؛ برای ۲ اینچ با دیواره‌ی ۳ میلی‌متر یعنی ۲٫۶۳ میلی‌متر.
• وزن: چند شاخه را وزن کنید؛ شاخه‌ی ۶ متری ۲ اینچ با دیواره‌ی ۳ میلی‌متر باید حدود ۲۵٫۴ کیلوگرم باشد. شاخه‌ی محسوس سبک‌تر یعنی دیواره‌ی نازک‌تر از پیشنهاد.
• مارکینگ و ظاهر: مشخصات روی لوله با سفارش و گواهی بخواند؛ ترک، فرورفتگی و زنگ عمیق در دو سر نباشد (راهنمای بررسی لوله مانیسمان).

سؤالات متداول

منابع

1. ASME B36.10M — Welded and Seamless Wrought Steel Pipe، ASME
2. ASTM A530/A530M — General Requirements for Specialized Carbon and Alloy Steel Pipe، ASTM International
3. ASTM A106/A106M — Seamless Carbon Steel Pipe for High-Temperature Service، ASTM International
4. NFPA 13 — Standard for the Installation of Sprinkler Systems، National Fire Protection Association