لوله مانیسمان رده ۸۰ (Sch 80)؛ ضخامت، وزن و سایزهای ایرانی و وارداتی

• ضخامت دیواره‌ی هر رده در ASME B36.10M تعریف شده و ASTM A106 هم ابعاد لوله را به همین جدول ارجاع می‌دهد. ASTM A106/A106M — ASTM International
• رده ۸۰ و XS تا ۸ اینچ یک دیواره‌اند؛ در ۱۰ اینچ رده ۸۰ ۱۵٫۰۹ و XS ۱۲٫۷۰ میلی‌متر است و در ۱۲ اینچ ۱۷٫۴۸ در برابر ۱۲٫۷۰. ASME B36.10M — ASME
• طبق ASTM A530 (الزامات عمومی لوله‌هایی مثل A106)، دیواره در هیچ نقطه‌ای نباید بیش از ۱۲٫۵٪ از ضخامت اسمی کمتر باشد. ASTM A530/A530M — ASTM International
• فشار مجاز را عدد رده تعیین نمی‌کند؛ نتیجه‌ی طراحی با قطر، ضخامت، جنس، دما، حاشیه‌ی خوردگی و کد پروژه است.

رده ۸۰ یعنی چه؟

«رده» یا Schedule نام یک ضخامت دیواره است، نه یک کلاس فشار. در هر سایز اسمی (NPS) قطر خارجی ثابت است و با بالا رفتن عدد رده، دیواره ضخیم‌تر و قطر داخلی کوچک‌تر می‌شود. به همین دلیل ۲ اینچِ رده ۴۰ و ۲ اینچِ رده ۸۰ هر دو قطر خارجی ۶۰٫۳ میلی‌متر دارند؛ یکی با دیواره‌ی ۳٫۹۱ و دیگری ۵٫۵۴ میلی‌متر.

عدد ۸۰ در همه‌ی سایزها هم یک نسبت ثابت نیست: دیواره‌ی رده ۸۰ در ۱/۲ اینچ حدود ۱۸٪ قطر خارجی است و در ۱۲ اینچ حدود ۵٫۴٪. پس جمله‌ای مثل «رده ۸۰ تا فلان بار را تحمل می‌کند» بدون سایز، جنس و دما معنایی ندارد.

جدول ضخامت و وزن لوله مانیسمان رده ۸۰

جدول زیر ابعاد ASME B36.10M و وزن نظری هر متر و هر شاخه‌ی ۶ متری را نشان می‌دهد. ستون آخر به صفحه‌ی محصول همان سایز می‌رود که قیمت روز، وزن فروش و نقشه‌ی فنی در آن است. ابعاد همه‌ی رده‌ها کنار هم در جدول وزن لوله مانیسمان آمده است.

وزن نظری از رابطه‌ی ۰٫۰۲۴۶۶ × ضخامت × (قطر خارجی − ضخامت) به دست می‌آید (ابعاد به میلی‌متر، نتیجه به کیلوگرم بر متر). وزن واقعی هر شاخه به تلورانس کارخانه بستگی دارد: ASTM A530 وزن هر شاخه را بین ۳٫۵٪ کمتر تا ۱۰٪ بیشتر از وزن محاسبه‌شده مجاز می‌داند. به همین دلیل وزن فروش در صفحه‌ی محصول ممکن است با عدد این جدول کمی فرق کند.

رده ۸۰ ایرانی یا وارداتی؟

ابعاد هر دو یکی است؛ هر دو باید با همان جدول B36.10M بخوانند. تفاوت در کارخانه‌ی سازنده، مدارک همراه و سایزهای در دسترس است. در آهن تودی رده ۸۰ وارداتی (چین) از ۱/۲ تا ۱۲ اینچ و رده ۸۰ ایرانی از ۱ تا ۸ اینچ عرضه می‌شود؛ ۱/۲ و ۳/۴ اینچ و ۱۰ و ۱۲ اینچ فقط وارداتی است.

برای مقایسه‌ی دو پیشنهاد، استاندارد و گرید، نوع گواهی و مارکینگ را کنار هم بگذارید، نه فقط کشور سازنده را. تفاوت‌های عملی این دو را در مقایسه‌ی لوله مانیسمان ایرانی و چینی و نام کارخانه‌ها را در برندهای لوله مانیسمان ببینید.

کجا رده ۸۰ خواسته می‌شود؟

انتخاب رده کار طراح است و از محاسبه‌ی فشار و دما، حاشیه‌ی خوردگی و الزامات کد پروژه (مثلاً ASME B31.1 برای نیروگاه یا B31.3 برای پالایشگاه و پتروشیمی) می‌آید. با این حال چند الگو در سفارش‌ها تکرار می‌شود:

• لوله‌ی سایز کوچک با اتصال ساکتی: در ASME B16.11 اتصالات ساکت‌جوش کلاس ۳۰۰۰ با لوله‌ی رده ۸۰ (XS) هم‌خوان تعریف شده‌اند؛ به همین دلیل خطوط ۱/۲ تا ۲ اینچی که با این اتصالات بسته می‌شوند، اغلب رده ۸۰ سفارش داده می‌شوند.
• لوله‌ی رزوه‌ای: رزوه بخشی از دیواره را برمی‌دارد و دیواره‌ی ضخیم‌تر، بعد از رزوه هم ضخامت باقی‌مانده‌ی بیشتری دارد.
• حاشیه‌ی خوردگی: وقتی طراح چند میلی‌متر برای خوردگی در نظر می‌گیرد، این مقدار از ضخامت مؤثر کم می‌شود و ممکن است رده بالاتر لازم شود.
• ضربه و لرزش: انشعاب‌های کوچک کنار پمپ و کمپرسور، یا خطوطی که در معرض ضربه‌ی مکانیکی‌اند.

و جایی که رده ۸۰ معمولاً اضافه است: خطوط کم‌فشار آب و هوای فشرده که رده ۴۰ برایشان کافی است. آنجا رده ۸۰ فقط وزن و قیمت را بالا می‌برد؛ مثلاً در ۴ اینچ حدود ۳۹٪ سنگین‌تر از رده ۴۰ است. این دو را در مقایسه‌ی رده ۴۰ و ۸۰ کنار هم گذاشته‌ایم.

فشار مجاز لوله رده ۸۰ چقدر است؟

عدد واحدی ندارد. کد طراحی فشار مجاز را از قطر، ضخامت، تنش مجاز جنس در دمای کار، تلورانس ساخت و حاشیه‌ی خوردگی محاسبه می‌کند. همان ۲ اینچِ رده ۸۰ از جنس A106 گرید B در دمای محیط و بدون حاشیه‌ی خوردگی یک عدد می‌دهد و در دمای ۴۰۰ درجه یا با ۳ میلی‌متر حاشیه‌ی خوردگی عددی بسیار کمتر. جدول‌هایی که می‌گویند «رده ۸۰ یعنی فلان بار» همین متغیرها را حذف کرده‌اند.

روش محاسبه و نقش هر متغیر را در مبانی فشار مجاز لوله توضیح داده‌ایم. اگر ضخامتی میان رده ۸۰ و ۱۶۰ لازم دارید، رده‌های ۶۰ و ۱۲۰ را هم ببینید.

قیمت لوله مانیسمان رده ۸۰ از چه ساخته می‌شود؟

قیمت هر شاخه تقریباً وزن شاخه ضرب در نرخ هر کیلوگرم است؛ پس دیواره‌ی ضخیم‌تر رده ۸۰ مستقیم به قیمت بالاتر تبدیل می‌شود. دو عامل دیگر هم نرخ هر کیلوگرم را جابه‌جا می‌کنند: منشأ (ایرانی یا وارداتی، که به نرخ ارز و موجودی بازار حساس است) و سایز، چون سایزهای خیلی کوچک و خیلی بزرگ کمتر در انبارها پیدا می‌شوند.

قیمت روز هر سایز را در جدول قیمت رده ۸۰ و در صفحه‌ی همان محصول ببینید (لینک‌های جدول بالا). قیمت قدیمی در متن مقاله‌ها گمراه‌کننده است؛ به همین دلیل اینجا عدد ثابت نمی‌نویسیم.

سفارش رده ۸۰ را کامل بنویسید

«لوله مانیسمان ۲ اینچ رده ۸۰» برای استعلام کافی نیست. این موارد را بنویسید تا پیشنهادها قابل مقایسه باشند:

• استاندارد و گرید: مثلاً ASTM A106 Gr.B یا API 5L Gr.B؛ بسیاری از لوله‌ها هر دو مارکینگ را دارند (تفاوت A106 و A53).
• سایز و رده، به‌علاوه‌ی ضخامت به میلی‌متر — به‌ویژه در ۱۰ و ۱۲ اینچ که رده ۸۰ و XS یکی نیستند.
• طول: شاخه‌ی ۶ متری یا طول تصادفی (واحد طول و بندیل).
• نوع سر: ساده، پخ‌دار برای جوش لب‌به‌لب یا رزوه (انواع سر لوله).
• نوع گواهی: مثلاً EN 10204 نوع 3.1 (راهنمای MTC).
• مقدار: تعداد شاخه یا وزن کل.

هنگام تحویل چه چیزی را کنترل کنیم؟

• مارکینگ: استاندارد، گرید، سایز، رده یا ضخامت و شماره‌ی ذوب روی لوله باید با سفارش و گواهی بخواند.
• ضخامت: در هر دو سر با کولیس یا ضخامت‌سنج اولتراسونیک بسنجید. کمینه‌ی مجاز ۸۷٫۵٪ ضخامت اسمی است؛ برای ۲ اینچِ رده ۸۰ یعنی ۴٫۸۵ میلی‌متر.
• وزن: چند شاخه را وزن کنید و با جدول بالا مقایسه کنید؛ شاخه‌ی ۲ اینچ رده ۸۰ باید حدود ۴۴٫۹ کیلوگرم باشد.
• ظاهر: ترک، لایه‌لایه‌شدگی، فرورفتگی و زنگ عمیق، به‌ویژه در دو سر.

روش‌های کامل‌تر را در راهنمای بررسی لوله مانیسمان و تست‌های لوله مانیسمان ببینید.

سؤالات متداول

منابع

1. ASME B36.10M — Welded and Seamless Wrought Steel Pipe، ASME
2. ASTM A106/A106M — Seamless Carbon Steel Pipe for High-Temperature Service، ASTM International
3. ASTM A530/A530M — General Requirements for Specialized Carbon and Alloy Steel Pipe، ASTM International
4. ASME B16.11 — Forged Fittings, Socket-Welding and Threaded، ASME