چرا به لوله بدون درز «مانیسمان» می‌گویند؟ ماجرای برادران مانسمان
۵ دقیقه مطالعه«مانیسمان» شکل فارسی‌شده‌ی Mannesmann است: نام خانوادگی دو برادر آلمانی، رینهارد و ماکس مانسمان، که در دهه‌ی ۱۸۸۰ نخستین روش نورد لولهی فولادی بدون درز را اختراع کردند — سوراخکاری شمش داغ بین غلتک‌های مورب و کمی بعد نورد پیلگر. نام شرکت آن‌ها روی لوله‌های بدون درز ماند و در بازار ایران «لوله مانیسمان» امروز یعنی هر لولهی فولادی بدون درز، از هر کارخانه‌ای.
- برادران رینهارد و ماکس مانسمان در ۱۸۸۵ نخستین روش نورد لولهی فولادی بدون درز را به ثبت رساندند. Salzgitter AG — Reinhard and Max Mannesmann
- در نورد سوراخکاری (ثبت ۱۸۸۶) شمش تا ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ درجه گرم و بین دو غلتک مورب چرخانده میشود تا سنبه آن را سوراخ کند. Salzgitter AG — The Mannesmann process
- ماکس مانسمان در اوایل دهه‌ی ۱۸۹۰ نورد پیلگر را ساخت که پوسته‌ی ضخیم را به لولهی بلند و نازکدیواره تبدیل می‌کرد. Salzgitter AG — The Mannesmann process
فهرست مطالب
مانیسمان اسم یک خانواده است
خانواده‌ی مانسمان در رمشاید آلمان کارخانه‌ی سوهان‌سازی داشت. به روایت آرشیو گروه Salzgitter (وارث بایگانی مانسمان)، برادران در دهه‌ی ۱۸۸۰ هنگام نورد شمش برای سوهان دیدند که اگر دو غلتک با زاویه نسبت به هم قرار بگیرند، مغز شمش سست میشود و از وسط باز میشود. آن‌ها همین پدیده را عمداً به کار گرفتند: اول فقط با نورد یک بدنهی توخالی بدون درز از شمش توپر ساختند و خیلی زود سنبه‌ای اضافه کردند تا سوراخ یکنواخت و سطح داخلی صاف شود.
اختراع در سال ۱۸۸۵ ثبت شد و شرکت Mannesmannröhren-Werke (کارخانههای لولهی مانسمان) بر پایه‌ی آن شکل گرفت. رینهارد مانسمان در ۱۸۹۳ روش را در نمایشگاه جهانی شیکاگو معرفی کرد و به نقل از همان آرشیو، توماس ادیسون آن را چشمگیرترین چیزی خواند که در نمایشگاه دیده بود. اواخر دهه‌ی ۱۸۹۰ این شرکت ساخت لولهی درزدار را هم شروع کرد؛ در آن زمان خود برادران از مدیریت کنار رفته بودند. امروز بایگانی و بخشی از کسب‌وکار لولهی مانسمان در گروه فولاد Salzgitter آلمان ادامه دارد.
وقتی لولهی بدون درز به بازارهای دیگر رسید، نام سازنده‌ی آن هم رسید. در ایران این نام به شکل «مانیسمان» جا افتاد (تلفظ آلمانی‌اش به «مانِسمان» نزدیکتر است) و به‌تدریج از نام یک شرکت به نام یک نوع کالا تبدیل شد؛ مثل وقتی که نام یک سازنده برای همه‌ی محصولات مشابه به کار می‌رود.
فرایند مانسمان چطور کار میکند؟
فرایندی که به نام مانسمان شناخته میشود ترکیب دو روش نورد است که هر دو را همین برادران ساختند و ده‌ها سال با هم به کار می‌رفتند:
| مرحله | چه اتفاقی می‌افتد | نتیجه |
|---|---|---|
| گرم‌کردن | شمش گرد توپر تا ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ درجه سانتی‌گراد گرم میشود. | فولاد شکل‌پذیر |
| سوراخکاری با نورد مورب | شمش بین دو غلتک که با زاویه نسبت به هم و در یک جهت می‌چرخند گیر می‌افتد و به‌صورت مارپیچ جلو می‌رود؛ کشش و فشار متناوب، مغز آن را سست میکند و سنبه‌ای که روی یک میله‌ی آزادگرد نگه داشته شده سوراخش میکند. | پوسته‌ی توخالی ضخیم و کوتاه |
| نورد پیلگر | پوسته با یک سنبه‌ی استوانه‌ای در داخلش به سمت دو غلتک مخروطی می‌رود که خلاف جهت حرکت لوله می‌چرخند؛ در هر دور یک موج کوچک از فلز جدا و روی سنبه به ضخامت نهایی آهنگری میشود، لوله کمی عقب می‌رود، می‌چرخد و دوباره جلو رانده میشود. | لولهی بلند با دیواره‌ی نازک‌تر |
همین حرکت «دو قدم جلو، یک قدم عقب» نام پیلگر را توضیح می‌دهد: در آلمانی به آن Pilgerschrittverfahren یعنی «روش گام زائر» می‌گویند. باز شدن مغز شمش در نورد مورب هم در متالورژی به «اثر مانسمان» معروف است.
امروز لوله مانیسمان چطور ساخته میشود؟
اصل اختراع مانسمان هنوز اولین مرحله‌ی تولید لولهی بدون درز گرم‌نورد است: شمش داغ در یک سوراخ‌کن با غلتک‌های مورب به پوسته‌ی توخالی تبدیل میشود. مرحله‌ی بعد، یعنی نازک‌کردن و بلندکردن پوسته، امروز با چند نوع نورد انجام میشود — نورد سنبه‌ای پیوسته (Mandrel Mill)، نورد پلاگ، نورد اسل و هنوز هم پیلگر — و در پایان نورد اندازه‌گیری قطر و ضخامت را به ابعاد استاندارد می‌رساند. لوله‌های کوچک و دقیق ممکن است پس از آن سردکشی هم بشوند.
مراحل کامل تولید، از شمش تا تست و مارکینگ، در لوله مانیسمان چگونه ساخته میشود و تفاوت لولهی گرم‌نورد و سردکشیده در لوله گرم‌نورد و سردکش آمده است.
«مانیسمان» در زبان بازار
در بازار آهن ایران «لوله مانیسمان» یعنی لولهی فولادی بدون درز — صرف‌نظر از اینکه در چین، ایران یا هر جای دیگری ساخته شده باشد. این نام چیزی درباره‌ی سازنده نمی‌گوید و لوله‌ای که امروز با این نام خرید و فروش میشود تقریباً هیچ‌وقت محصول شرکت مانسمان نیست. آنچه کالا را تعریف میکند مشخصات آن است: بیشتر لوله‌های مانیسمان بازار با استاندارد ASTM A106 گرید B / API 5L و ابعاد ASME B36.10M در رده‌های ۲۰، ۴۰ و ۸۰ عرضه میشوند.
- نوشتار: «مانیسمان»، «مانسمان» و «مانیسمن» همه به همین لوله اشاره دارند.
- ابعاد هر رده: رده ۲۰، رده ۴۰ و رده ۸۰.
- قیمت روز همه‌ی سایزها، ایرانی و وارداتی: قیمت لوله مانیسمان؛ مثلاً لوله مانیسمان ۲ اینچ رده ۴۰ وارداتی.
چون «مانیسمان» نام گران‌تری است، گاهی لولهی درزداری که درزش تراشیده شده هم با این نام عرضه میشود. روش تشخیص را در لوله درز مخفی و راهنمای بررسی لوله مانیسمان ببینید؛ مارکینگ SMLS (مخفف Seamless) و گواهی کارخانه با شماره‌ی ذوب، دو نشانه‌ی اصلی‌اند.
سؤالات متداول
مانیسمان یعنی چه؟
نام خانوادگی برادران آلمانی رینهارد و ماکس مانسمان (Mannesmann) است که در ۱۸۸۵ نخستین روش نورد لولهی فولادی بدون درز را ثبت کردند. در بازار ایران «لوله مانیسمان» به هر لولهی فولادی بدون درز گفته میشود.
درست آن مانیسمان است یا مانسمان؟
تلفظ آلمانی به «مانِسمان» نزدیکتر است، ولی در بازار ایران «مانیسمان» جا افتاده است. هر دو به یک چیز اشاره دارند: لولهی فولادی بدون درز.
آیا لوله مانیسمان ساخت شرکت مانسمان است؟
نه. نام از اختراع و شرکت مانسمان آمده، اما لولههایی که امروز با این نام خرید و فروش میشوند ساخت کارخانههای مختلف ایرانی و خارجیاند. سازنده را از مارکینگ و گواهی کارخانه بخوانید.
فرق لوله مانیسمان و لوله بدون درز چیست؟
فرقی ندارند؛ «مانیسمان» نام بازاری لولهی بدون درز است. در مقابل، لولهی درزدار (مثل ERW) از ورق ساخته میشود و درز جوش طولی دارد.
فرایند مانسمان چیست؟
ترکیب سوراخکاری شمش داغ بین دو غلتک مورب (که بدنهی توخالی ضخیم میسازد) و نورد پیلگر (که آن را به لولهی بلند و نازکدیواره تبدیل میکند). هر دو را برادران مانسمان در اواخر قرن نوزدهم ساختند.
